Wstęp: Czym jest „trudność” w kontekście języka?

Kwestia, które języki świata są najtrudniejsze do nauki, od lat budzi żywe dyskusje zarówno wśród lingwistów, jak i entuzjastów języków obcych. Powszechne rankingi, choć często cytowane, bazują na szeregu zmiennych, które czynią je w dużej mierze subiektywnymi. Niezależnie od tego, czy mówimy o zawiłościach gramatycznych, egzotycznych systemach pisma, czy specyficznej fonetyce, pojęcie „trudności” języka jest złożone i wielowymiarowe. Co sprawia, że jeden język wydaje się nam barierą nie do pokonania, podczas gdy inny przyswajamy z zaskakującą łatwością? Zrozumienie tego fenomenu wymaga analizy kluczowych czynników lingwistycznych, kognitywnych oraz kulturowych, które determinują wysiłek potrzebny do opanowania nowej mowy.

W niniejszym artykule zagłębimy się w naturę językowych wyzwań, wskazując na konkretne aspekty, które windowają niektóre języki na szczyt listy tych najtrudniejszych. Przyjrzymy się z bliska językom azjatyckim, semickim i słowiańskim, które niezmiennie pojawiają się w czołówce tego typu zestawień. Od ideogramów chińskich, przez tonalność wietnamskiego, po przypadki gramatyczne w języku polskim – każdy z nich oferuje unikalne, choć często zniechęcające perspektywy dla uczącego się. Celem jest nie tylko identyfikacja tych języków, ale przede wszystkim zrozumienie mechanizmów, które czynią je tak wyjątkowo wymagającymi.

Anatomia Językowych Wyzwań: Czynniki wpływające na poziom trudności

Zanim wskażemy konkretne języki uznawane za najtrudniejsze, warto zrozumieć, jakie elementy składają się na to pojęcie. Trudność w nauce języka obcego to wypadkowa wielu czynników, które w różnym stopniu wpływają na proces akwizycji. Od złożoności strukturalnej po dystans kulturowy, każdy z nich odgrywa istotną rolę w determinowaniu, ile wysiłku i czasu trzeba poświęcić, by osiągnąć biegłość.

Złożoność gramatyczna i syntaktyczna

Gramatyka stanowi fundament każdego języka, a jej złożoność jest jednym z najczęstszych źródeł frustracji. Języki fleksyjne, takie jak polski, rosyjski, fiński czy niemiecki, charakteryzują się rozbudowanym systemem odmiany wyrazów przez przypadki, osoby, czasy, tryby czy aspekty. Przyswojenie siedmiu przypadków w języku polskim, z ich niezliczonymi odmianami i wyjątkami, jest dla cudzoziemców nie lada wyzwaniem. Podobnie w językach takich jak fiński czy węgierski, gdzie liczba przypadków może dochodzić nawet do kilkunastu, a każdy z nich pełni specyficzną funkcję w zdaniu. Ta mnogość form wymaga nie tylko zapamiętywania, ale przede wszystkim głębokiego zrozumienia reguł i ich kontekstualnego zastosowania.

Składnia, czyli zasady łączenia słów w zdania, to kolejny obszar, który może sprawiać trudności. Jeśli struktura zdania w języku docelowym znacząco odbiega od tej znanej z języka ojczystego (np. SOV – podmiot-dopełnienie-orzeczenie zamiast SVO – podmiot-orzeczenie-dopełnienie), opanowanie płynności w wypowiedziach staje się znacznie bardziej skomplikowane. Przykładem mogą być języki japoński i koreański, w których orzeczenie często znajduje się na końcu zdania, co jest odmienne od wielu języków europejskich.

Fonetyka, tonalność i wymowa

Aspekty dźwiękowe języka to często niedoceniany, lecz niezwykle istotny element trudności. Fonetyka obejmuje produkcję i percepcję dźwięków mowy. Języki z nietypowymi dla nas dźwiękami, takimi jak spółgłoski gardłowe w arabskim, specyficzne „r” we francuskim czy „ch” w niemieckim, wymagają od uczącego się zupełnie nowych wzorców artykulacyjnych. Często brak jest bezpośrednich odpowiedników tych dźwięków w języku ojczystym, co zmusza do intensywnych ćwiczeń i „przestrojenia” aparatu mowy.

Szczególnym wyzwaniem jest tonalność, charakterystyczna dla wielu języków azjatyckich, takich jak chiński (mandaryński), wietnamski czy tajski. W językach tonalnych to wysokość, melodia lub modulacja głosu nadają słowom różne znaczenia. Na przykład, w mandaryńskim słowo „ma” może oznaczać „matkę”, „konia”, „len” lub „kłócić się”, w zależności od zastosowanego tonu. Nieprawidłowe użycie tonu nie tylko brzmi nienaturalnie, ale może całkowicie zmienić sens wypowiedzi, prowadząc do nieporozumień. Opanowanie precyzyjnej tonalności jest niezwykle trudne dla osób, których języki ojczyste nie wykorzystują tonów w funkcji semantycznej.

Złożone systemy pisma

System pisma to kolejna poważna bariera. Dla osób przyzwyczajonych do alfabetu łacińskiego, nauka języka używającego zupełnie innego skryptu, np. arabskiego, cyrylicy, czy hebrajskiego, wymaga dodatkowego wysiłku. Jednak prawdziwe wyzwanie pojawia się w przypadku systemów ideograficznych lub mieszanych.

• Chińskie ideogramy (Hànzì): wymagają zapamiętania tysięcy znaków, z których każdy reprezentuje zarówno znaczenie, jak i wymowę. Nie ma prostych reguł, które pozwoliłyby na odgadnięcie wymowy na podstawie wyglądu znaku, ani znaczenia na podstawie wymowy.
• Japoński (Kanji, Hiragana, Katakana): język japoński korzysta z trzech systemów pisma równocześnie. Hiragana i Katakana to sylabariusze, stosunkowo łatwe do opanowania. Kanji natomiast to znaki zapożyczone z chińskiego, o wielu czytaniach i złożonej budowie, które są niezbędne do biegłości.
• Koreański (Hangul): choć Hangul jest uważany za jeden z najbardziej logicznych i fonetycznych alfabetów na świecie, dla początkujących jego odmienność i sposób łączenia liter w sylaby może być początkowo dezorientujący.
• Arabski i Hebrajski: wymagają odczytywania od prawej do lewej i często pomijają zapis samogłosek, co sprawia, że odczytywanie tekstu wymaga kontekstu i znajomości słownictwa.

Opanowanie tych systemów pisma to nie tylko kwestia zapamiętywania, ale także nauki czytania i pisania w zupełnie nowym paradygmacie, co pochłania ogromne ilości czasu i energii.

Dystans językowy i kulturowy

Trudność nauki języka jest również ściśle związana z jego pokrewieństwem z językiem ojczystym uczącego się. Osobie, dla której językiem ojczystym jest polski, łatwiej będzie nauczyć się rosyjskiego czy czeskiego (języki słowiańskie) niż japońskiego czy arabskiego. Im większy dystans genetyczny między językami, tym więcej nowych koncepcji, struktur i słownictwa trzeba przyswoić.

Dodatkowo, kontekst kulturowy odgrywa istotną rolę. Języki wschodnie, takie jak japoński czy koreański, często odzwierciedlają hierarchiczne struktury społeczne poprzez złożone systemy honoryfikatywne (formy grzecznościowe i szacunku). Ich nauka wymaga nie tylko opanowania gramatyki, ale także zrozumienia subtelności kulturowych, które determinują odpowiedni wybór słów i form zdaniowych. Brak tej wiedzy może prowadzić do niezręcznych sytuacji lub nawet obrazy, co dodatkowo komplikuje efektywną komunikację.

Wielcy Pretendenci: Przegląd najtrudniejszych języków świata

Kiedy wszystkie powyższe czynniki sumują się w szczególnie wysoki stopień, mamy do czynienia z językami, które konsekwentnie zajmują czołowe miejsca w rankingach najtrudniejszych do opanowania. Oto kilka z nich, które stanowią prawdziwe lingwistyczne wyzwania dla każdego, kto nie urodził się w ich kręgu kulturowym.

Języki Azji Wschodniej: Chiński (Mandaryński), Japoński, Koreański

Region Azji Wschodniej to prawdziwe zagłębie języków, które stanowią jedne z największych barier dla zachodnich uczących się. Ich odmienność fonetyczna, gramatyczna oraz unikalne systemy pisma czynią je obiektami badań i podziwu, ale także źródłem frustracji.

Chiński (Mandaryński): Król tonalności i ideogramów

Język mandaryński, będący najbardziej rozpowszechnioną odmianą języka chińskiego, jest niemal jednogłośnie uznawany za jeden z najtrudniejszych języków świata. Jego renoma wynika z trzech głównych filarów trudności:

1. Tonalność: Mandaryński posiada cztery odrębne tony oraz jeden neutralny. Każdy ton zmienia znaczenie słowa, co oznacza, że jedno zestawienie sylab (np. „ma”) może mieć pięć różnych znaczeń w zależności od intonacji. Opanowanie tej subtelnej, a zarazem kluczowej cechy, jest niezwykle trudne dla osób, których języki ojczyste nie posługują się tonami w ten sposób. Wymaga to nie tylko wyćwiczenia ucha, ale i aparatu mowy.
2. System pisma (Hànzì): Wspomniane wcześniej tysiące ideogramów to największa wizualna bariera. Aby czytać gazetę, potrzeba znajomości około 2000-3000 znaków. Każdy znak to skomplikowana kompozycja kresek, która wymaga zapamiętania zarówno wyglądu, kolejności pisania, jak i wielu kombinacji znaczeń i wymowy. System ten nie daje żadnych wskazówek fonetycznych, co sprawia, że nauka czytania jest równoznaczna z zapamiętywaniem każdego słowa z osobna.
3. Brak fleksji i złożona składnia: Chociaż mandaryński nie ma odmian rzeczowników czy koniugacji czasowników, co z pozoru może wydawać się zaletą, wiąże się to ze sztywną strukturą zdania i koniecznością precyzyjnego użycia słów funkcyjnych. Dodatkowo, homofony (słowa brzmiące identycznie, ale pisane różnymi znakami i mające inne znaczenie) potrafią skutecznie skomplikować początkową komunikację.

Mandaryński to język, który wymaga ogromnego zaangażowania i cierpliwości, aby osiągnąć choćby podstawową płynność.

Język Japoński: Trzy systemy pisma i honoryfikatywne labirynty

Japoński również konsekwentnie zajmuje wysokie pozycje w rankingach najtrudniejszych języków. Jego złożoność wynika głównie z:

1. Trzech systemów pisma:
   • Hiragana: Sylabariusz do zapisu rdzennych słów japońskich i końcówek gramatycznych.
   • Katakana: Sylabariusz do zapisu wyrazów obcego pochodzenia i onomatopei.
   • Kanji: Tysiące znaków zapożyczonych z chińskiego, z których każdy ma wiele czytań (chińskie i japońskie) oraz znaczeń. Opanowanie ich jest kluczowe dla czytania i pisania.

   Uczenie się trzech systemów pisma naraz to wyzwanie samo w sobie.

2. Gramatyka i składnia: Japoński jest językiem aglutynacyjnym, co oznacza, że słowa są tworzone przez dodawanie sufiksów do rdzeni. Składnia typu SOV (podmiot-dopełnienie-orzeczenie) jest odmienna od większości języków europejskich. Ponadto, system partykuł pełniących funkcje gramatyczne może być trudny do opanowania.
3. Honoryfikatywne formy: Japoński język jest silnie osadzony w hierarchii społecznej. Istnieją złożone systemy form grzecznościowych i honoryfikatywnych (keigo), które muszą być stosowane w zależności od statusu rozmówców, ich wieku, relacji i kontekstu. Niewłaściwe użycie tych form jest uważane za poważne faux pas kulturowe i językowe, co wymaga nie tylko znajomości gramatyki, ale także głębokiego zrozumienia japońskiej kultury.

Język Koreański: Pismo logiczne, gramatyka obca

Język koreański, choć z pozoru ułatwiony przez logiczny i fonetyczny alfabet Hangul (często nazywany jednym z najbardziej efektywnych systemów pisma na świecie), wciąż jest uznawany za bardzo trudny:

1. Odmienna gramatyka: Koreański jest językiem aglutynacyjnym, z bardzo odmienną strukturą gramatyczną. Czasowniki odmieniają się nie tylko przez czas i tryb, ale także przez „poziomy mowy” (honoryfikatywy), które są dostosowane do statusu społecznego rozmówców.
2. Składnia SOV: Podobnie jak w japońskim, orzeczenie znajduje się na końcu zdania, co wymaga przestawienia myślenia podczas tworzenia wypowiedzi.
3. Słownictwo: Wielka część słownictwa koreańskiego pochodzi z chińskiego, ale jego wymowa i adaptacja są inne. Dodatkowo, istnieje wiele słów rdzennych koreańskich, które nie mają odpowiedników w językach indoeuropejskich.
4. Wymowa: Chociaż Hangul jest fonetyczny, niektóre dźwięki, asymilacje i intonacja mogą być wyzwaniem dla obcokrajowców.

Dla osoby z Europy, koreański oferuje mało punktów zaczepienia do języków, które już zna, co zwiększa jego krzywą uczenia się.

Język Arabski: Zawiłości semickie i dialektalne przepaści

Język arabski, należący do rodziny języków semickich, to kolejne wyzwanie, które plasuje go w czołówce najtrudniejszych:

1. System pisma: Pisany od prawej do lewej, z 28 literami, których kształt zmienia się w zależności od położenia w słowie (początek, środek, koniec, izolowane). Co więcej, arabski alfabet zazwyczaj pomija zapis krótkich samogłosek w tekście standardowym, co oznacza, że aby poprawnie odczytać słowo, często trzeba znać jego kontekst i znaczenie.
2. Złożona gramatyka: Język arabski posiada bogatą fleksję, z trzema przypadkami gramatycznymi, dwiema liczbami (w tym liczba podwójna) i trzema rodzajami. System trójspółgłoskowego rdzenia słowa, z którego poprzez dodanie samogłosek i prefiksów/sufiksów tworzy się całe rodziny wyrazów, jest niezwykle rozbudowany i wymaga logicznego myślenia.
3. Wymowa: Język arabski zawiera szereg unikalnych dźwięków gardłowych i emfatycznych, które są trudne do wymówienia dla osób nieprzyzwyczajonych do ich artykulacji.
4. Dialektalne różnice: Jednym z największych wyzwań jest ogromna rozbieżność między klasycznym językiem arabskim (standardowym językiem pisanym i formalnym) a licznymi dialektami używanymi w codziennej komunikacji. Ktoś, kto nauczy się klasycznego arabskiego, może mieć poważne trudności ze zrozumieniem rozmowy w dialekcie egipskim czy marokańskim, i na odwrót. Ta „diglosja” zmusza uczących się do podjęcia decyzji, który wariant języka studiować.

Wietnamski: Perfekcja tonalna w alfabecie łacińskim

Język wietnamski jest często niedoceniany w rankingach trudności, a niesłusznie. Jest to jeden z czołowych przykładów języka tonalnego, a jego specyfika stanowi poważne wyzwanie:

1. Ekstremalna tonalność: Wietnamski ma sześć różnych tonów (lub pięć, w zależności od analizy), które są używane do rozróżniania znaczeń słów. Każdy ton ma swoją unikalną melodię i wpływ na wysokość głosu. Nawet najmniejszy błąd w tonacji może prowadzić do zmiany znaczenia wyrazu lub całkowitego braku zrozumienia. Dla osób nieprzywykłych do tonalności, precyzyjne opanowanie tych niuansów jest niezwykle trudne.
2. Diakrytyki: Choć wietnamski używa zmodyfikowanego alfabetu łacińskiego (tzw. „chữ Quốc ngữ”), jest on wypełniony licznymi diakrytykami (akcentami, haczykami, kropkami), które wskazują zarówno ton, jak i specyficzne dźwięki samogłosek i spółgłosek. Wizualnie tekst wietnamski może wydawać się bardzo „zagracony” i trudny do odczytania dla początkujących.
3. Wymowa i redukcja spółgłosek: Wietnamski posiada również specyficzne dźwięki, które nie występują w językach europejskich, a także tendencję do redukcji lub pomijania niektórych końcowych spółgłosek w mowie potocznej, co utrudnia początkową percepcję.

Inne wyzwania: Islandzki, Fiński, Węgierski

Choć języki z Azji i Bliskiego Wschodu często dominują w rankingach najtrudniejszych, Europa również ma swoich „przedstawicieli”, którzy przysparzają wielu problemów:

• Islandzki: Ten północny język germański zachował wiele archaicznych cech gramatycznych, w tym cztery przypadki i rozbudowaną fleksję, która w innych językach germańskich została uproszczona. Dodatkowo, słownictwo jest bardzo konserwatywne, z naciskiem na neologizmy oparte na rdzeniach islandzkich, zamiast zapożyczeń, co zwiększa dystans do większości języków europejskich.
• Fiński i Węgierski: Oba należą do ugrofińskiej rodziny językowej i są aglutynacyjne, co oznacza, że poprzez dodawanie wielu sufiksów do rdzenia można tworzyć bardzo długie słowa, które w innych językach byłyby osobnymi wyrazami lub całymi frazami. Posiadają od 15 do 18 przypadków gramatycznych, co stanowi ogromne wyzwanie gramatyczne. Ich słownictwo i struktury gramatyczne są tak odległe od języków indoeuropejskich, że oferują bardzo mało punktów odniesienia dla uczących się.

Słowiańska Gimnastyka Językowa: Polski na tle najtrudniejszych języków

Czy język polski jest jednym z najtrudniejszych języków świata? Dla wielu cudzoziemców odpowiedź brzmi „tak”. Polska gramatyka, fonetyka i słownictwo są często wymieniane jako powody, dla których opanowanie naszego języka wymaga niezwykłej determinacji i wysiłku. Polski, jako przedstawiciel języków słowiańskich, dzieli wiele cech, które czynią tę grupę językową szczególnie wymagającą.

Fleksja i siedem przypadków

Języki słowiańskie, a zwłaszcza polski, są znane z bogatej fleksji. Polski system gramatyczny wyróżnia trzy rodzaje (męski, żeński, nijaki, z dodatkowymi podziałami na męskoosobowy i męskonieżywotny w liczbie mnogiej) oraz, co jest największą zmorą, aż siedem przypadków gramatycznych: mianownik, dopełniacz, celownik, biernik, narzędnik, miejscownik i wołacz. Każdy z tych przypadków zmienia formę rzeczowników, przymiotników, zaimków i liczebników, a zasady ich użycia są często pełne wyjątków i nieregularności.

Dla uczącego się oznacza to konieczność opanowania niezliczonych końcówek i form, które muszą być poprawnie zastosowane w zależności od funkcji wyrazu w zdaniu. Na przykład, słowo „stół” może przybrać formy takie jak „stołu”, „stołowi”, „stołem”, „stole”, „o stole”, „stoły”, „stołów”, „stołom” itd. Ta złożoność jest szczególnie odczuwalna dla osób, których języki ojczyste, jak angielski, mają zaledwie śladową fleksję przypadków.

Dodatkowo, koniugacja czasowników w języku polskim jest skomplikowana przez system aspektów (dokonany i niedokonany), który nie ma bezpośrednich odpowiedników w wielu językach, co wymaga od uczącego się zrozumienia subtelnych różnic w znaczeniu działania.

Trudna wymowa i fonetyka

Polska fonetyka to kolejne pole minowe dla obcokrajowców. Nasz język obfituje w dźwięki, które są rzadko spotykane lub nieistniejące w innych językach, a ich artykulacja wymaga specyficznego ułożenia języka i ust. Dźwięki takie jak „sz”, „cz”, „ż”, „dż”, „rz” (w rzeczywistości „ż”) oraz nosowe „ą” i „ę” są szczególnie trudne. Często występują w skupiskach spółgłosek (np. „szczęście”, „źdźbło”, „chrząszcz”), tworząc potoki dźwięków, które dla początkujących są niemal niemożliwe do wymówienia i rozróżnienia.

Brak stałego akcentu (w większości słów akcent pada na przedostatnią sylabę, ale z licznymi wyjątkami) oraz złożona intonacja zdań również przyczyniają się do trudności w osiągnięciu naturalnie brzmiącej wymowy. Wielu obcokrajowców, nawet po latach nauki, wciąż ma trudności z perfekcyjnym naśladowaniem polskich dźwięków, co bywa źródłem frustracji.

Złożoność słownictwa i aspekt czasowników

Słownictwo polskie, choć z pozoru obfitujące w zapożyczenia, jest bardzo rozbudowane i precyzyjne. Liczne synonimy i niuanse znaczeniowe wymagają od uczących się głębokiego zrozumienia kontekstu. Dodatkowo, system prefiksów i sufiksów pozwala na tworzenie wielu pochodnych słów z jednego rdzenia, co zwiększa bogactwo leksykalne, ale jednocześnie wymaga od uczących się elastyczności w rozumieniu i stosowaniu nowych form.

Warto również wspomnieć o wcześniej wspomnianych aspektach czasowników. Każdy czasownik w języku polskim występuje w parze (aspekt dokonany i niedokonany), co wpływa na jego użycie w zależności od tego, czy czynność została zakończona, czy jest w toku. Ta cecha, choć intuicyjna dla native speakerów, jest często niezrozumiała dla uczących się z innych kręgów językowych i wymaga intensywnych ćwiczeń.

Podsumowując, język polski, podobnie jak inne języki słowiańskie, jest językiem o wysokim poziomie trudności, głównie ze względu na swoją złożoną fleksję, wymagającą fonetykę i bogate, niuansowe słownictwo. Jest to wyzwanie, które doceniają wszyscy, którzy podjęli się jego nauki.

Subiektywizm Trudności: Dlaczego rankingi bywają mylące?

Choć przedstawiliśmy listę języków powszechnie uznawanych za najtrudniejsze, kluczowe jest podkreślenie, że pojęcie „trudności” jest w dużej mierze subiektywne. Rankingi, takie jak te publikowane przez Foreign Service Institute (FSI) w USA, które klasyfikują języki na podstawie czasu potrzebnego anglojęzycznym dyplomatom do osiągnięcia biegłości, są przydatne, ale nie uniwersalne. Różnice w doświadczeniach językowych, predyspozycjach i celach uczącego się mogą drastycznie zmienić percepcję stopnia trudności języka.

Rola języka ojczystego i wcześniejszych doświadczeń

Najważniejszym czynnikiem wpływającym na subiektywną trudność jest język ojczysty uczącego się. Dla kogoś, kto posługuje się na co dzień językiem indoeuropejskim, nauka innego języka z tej samej rodziny (np. Hiszpana uczącego się włoskiego, czy Polaka uczącego się czeskiego) będzie o wiele łatwiejsza niż nauka języka o zupełnie odmiennej strukturze, takiego jak japoński czy arabski. Większe podobieństwo w gramatyce, słownictwie, a nawet fonetyce, obniża krzywą uczenia się.

Ponadto, wcześniejsze doświadczenia w nauce języków obcych mają ogromne znaczenie. Osoba, która już opanowała kilka języków, prawdopodobnie rozwinęła strategie uczenia się, elastyczność kognitywną i wrażliwość na nowe struktury językowe. Poligloci często szybciej adaptują się do nowych systemów fonetycznych czy gramatycznych, ponieważ ich mózgi są już „wyćwiczone” w procesie akwizycji języka.

Indywidualne predyspozycje i motywacja

Każdy człowiek jest inny, a jego indywidualne zdolności odgrywają kluczową rolę. Niektórzy ludzie mają naturalny talent do muzyki i z łatwością wychwytują subtelności tonalne, co może być ogromną zaletą w przypadku nauki chińskiego czy wietnamskiego. Inni mają umysły analityczne i łatwo przyswajają złożone reguły gramatyczne, co pomaga w językach fleksyjnych. Jeszcze inni charakteryzują się doskonałą pamięcią wzrokową, co ułatwia naukę ideogramów.

Motywacja jest często ważniejsza niż wrodzone predyspozycje. Silna, wewnętrzna motywacja – czy to z zamiłowania do kultury, konieczności zawodowej, czy chęci komunikacji z bliskimi – potrafi pokonać wiele barier. Osoba z dużą motywacją jest skłonna poświęcić więcej czasu i wysiłku na systematyczną naukę, regularne ćwiczenia i przezwyciężanie trudności, co ostatecznie przekłada się na sukces niezależnie od początkowego „poziomu trudności” języka.

Dostępność zasobów i immersja

W dzisiejszym świecie globalizacja i technologia znacznie ułatwiają naukę języków. Dostępność wysokiej jakości podręczników, kursów online, aplikacji mobilnych, materiałów audiowizualnych, a także możliwość kontaktu z native speakerami, mogą znacząco obniżyć percepowaną trudność języka. Im więcej zasobów i możliwości immersji (zanurzenia się w języku poprzez kontakt z jego użytkownikami i kulturą), tym szybciej i efektywniej postępuje nauka.